دندانپزشکی از نظر دانشمندان بزرگ ایران, که خود از افراد برجسته  تأثیرگذار علم و دانش در زمان خود بوده‌اند به‌خودی‌خود می‌تواند جالب باشد که در ادامه به آن خواهیم پرداخت. میراث به‌دست‌آمده از ایران باستان، قبل و بعد از اسلام  یکی از غنی‌ترین گنجینه‌های علم، فرهنگ، هنر و تمدن بشری بشمار می‌آید. در این گنجینه گران‌مایه و کم‌نظیر، بنا به گفته مورخین، دانش پزشکی و علوم وابسته به آن جایگاه ویژه‌ای دارند.

دندانپزشکی از نظر دانشمندان 

اکنون به ارزیابی نظرات سه پزشک برجسته و افتخارآفرین ایران یعنی رازی (313 -251 هـ.ق)، اهوازی (384 -318 هـ.ق) و ابن‌سینا (428 -370 هـ.ق) درباره برخی از موضوعات اساسی دندانپزشکی می‌پردازیم.

مواد و روش‌ها:

جهت انجام مطالعه مروری حاضر، نخست متون متعددی از کتاب‌های طب قدیم موردبررسی قرار گرفتند. پس از ارزیابی و حذف نسخه‌هایی که مطالب آن‌ها عمدتاً تکراری یا فاقد اعتبار لازم بود، سه نسخه اصیل و معتبر از سه نویسنده برجسته و پیشکسوت یعنی الحاوی نوشته محمد بن زکریای رازی، کامل الصناعه نوشته علی بن عباس اهوازی و قانون نوشته ابن‌سینا را که به زبان علمی آن روزگار یعنی زبان عربی نوشته‌شده بودند، انتخاب شدند. برای درک مفاهیم صحیح و دقیق واژه‌ها و اصطلاحات تخصصی، از فرهنگ لغات و واژه‌نامه‌های قدیمی و جدید متعدد همچنین از برخی ترجمه‌های قابل‌قبول آن منابع استفاده شد. سپس نسبت به مقایسه تطبیقی مطالب به‌دست‌آمده با متون ودرسنامه های نوین دندانپزشکی اقدام گردید.

زکریا رازی
زکریا رازی

 

1-کلیاتی از اظهارات محمدبن زکریای رازی درباره دندانپزشکی از نظر دانشمندان :

الف- برای معاینه بیماری که از درد دندان شکایت دارد: وضعیت لثه‌ها باید ازنظر التهاب حاد یا مزمن، خونریزی، پوسیدگی دندان‌ها، قرار گرفتن دندان در معرض سرما یا گرمای بیش‌ازحد، خشکی شدید دهان به علت خشکی مزاج یا آسیب دیدن عصب دندان است، موردبررسی قرار گیرند.  زیرا شایع‌ترین علت پدید آمدن درد دندان، آسیب دیدن عصبی است که به ریشه دندان می‌رسد.

ب – مهم‌ترین عوامل زیان‌آور برای بهداشت دهان و دندان عبارت‌اند از: سوءهاضمه، استفراغ‌های مکرر، بازگشت غذا از معده به‌سوی دهان ((Reflux Esophageal جویدن چیزهای سخت مثل گردو یا بلوط یا مواد چسبناکی مانند برخی از صمغ‌ها (برخی آدامس‌ها)، خوردن شیرینی‌های حلوایی، غوره یا ترنج بسیارترش و یا میوه‌های یخ‌زده به‌ویژه پس از مصرف چیزهای بسیار گرم.

ج – نکاتی درباره فیزیولوژی و سلامت دهان و دندان‌ها: دندان‌ها همواره قابلیت رشد دارند زیرا پس از افتادن یک‌دندان یا کشیدن آن، دندان جای مانده می‌تواند در فضای خالی، اندکی رشد کند. کاهش یا سوءتغذیه( (Malnutrition(نیز می‌تواند باعث آسیب دیدن دندان‌ها شود. نیروی حسی دندان‌ها از سایر استخوان‌های بدن آشکارتر است زیرا عصبی که به دندان می‌رسد، از مغز سرچشمه می‌گیرد و نسبت به دیگر رشته‌های عصبی، حساس‌تر، نرم‌تر و انعطاف‌پذیرتر است. تحلیل رفتن دندان‌های سالمندان، درمان اساسی ندارد و بهتر است برای جلوگیری از لق شدن یا افتادن دندان افراد پیر، به مراقبت‌های ویژه و تقویت لثه‌های آنان پرداخت. برای تثبیت دندانی که لق و متحرک شده، باید رشته زنجیر نازکی از طلا را بکار برد و ضمن درمان دارویی، آن دندان لق را به دندان‌های مجاور تثبیت کرد (معادل گذاشتن براکت و عمل Spilnting) برخی از علل لق شدن دندان‌ها عبارت‌اند از: پیری، ضربه، ترشحات آزاردهنده و آسیب‌رسان.

از زیاده‌روی در مسواک زدن دندان‌ها خودداری کنید، دندان‌ها را همواره تمیز نگه‌داشته، از باقی ماندن ذرات غذا در بین آن‌ها جلوگیری کنید، زیاده‌روی در پاک کردن شکاف بین دندان‌ها باعث آسیب رسیدن به لثه‌ها می‌گردد. از زیاده‌روی در مصرف شیر، ماهی نمک، شیرینی‌ها و چاشنی‌های تندوتیز خودداری کنید.

علی بن عباس مجوس اهوازی
علی بن عباس مجوس اهوازی

 

2- کلیاتی از اظهارات علی بن عباس مجوس اهوازی درباره دندانپزشکی و بهداشت دهان و دندان 

علی بن عباس اهوازی، طبیبی حاذق و والامقام بود که در فاصله زمانی بین رازی و ابن‌سینا زندگی می‌کرد  مهم‌ترین اظهارات وی در ارتباط با دندانپزشکی عبارت‌اند از:

الف – تشریح دندان‌ها: آدمی دارای 32 دندان است و در هر یک از دو فک، 16 دندان جای دارد. دندان‌های پیشین، وظیفه تکه‌تکه کردن غذا را بر عهده داشته، لبه‌های تیز دارند و همچون چاقو، مواد غذائی را قطعه‌قطعه می‌نمایند. دندان‌های نیش، تنه پهن و نوک‌تیزی دارند و برای قطعه‌قطعه کردن خوردنی‌های سفت‌وسخت بکار می‌روند. برخی از نویسندگان، این دندان‌ها را دندان‌های سگی می‌نامند زیرا شبیه دندان‌های سگ هستند. اما دندان‌های آسیاب، سطح پهن و ناهمواری دارند و برای جویدن،نرم کردن و له کردن غذا بکار می‌روند. در اینجا باید گفت که هر یک از دندان‌ها به‌وسیله ریشه (یا ریشه‌های) خود، در فرورفتگی مخصوصی از هر آرواره که متناسب باریشه است، جای گرفته، تثبیت‌شده‌اند. تعداد ریشه دندان‌ها باهم متفاوت است. برخی از دندان‌ها 4 ریشه، برخی3 ریشه، برخی2 ریشه و برخی نیز تنها یک ریشه‌دارند. دندان‌های پیشین و نیش، هرکدام یک ریشه‌دارند. دندان‌های آسیاب مربوط به آرواره بالا، هرکدام 3 ریشه و هرکدام از آسیاب‌های انتهائی ممکن است دارای 4 ریشه باشند. درحالی‌که دندان‌های آسیاب آرواره پائینی هرکدام دارای 2 ریشه و هرکدام از آسیاب‌های انتهایی ممکن است دارای 3 ریشه باشند.

ب – نکات مربوط به معاینه: برای ارزیابی وضعیت دندان‌های بیمار، ببینید که آیا دندان‌های پیشین، نیش یا آسیاب‌ها افتاده‌اند یا خیر؟ افتادن دندان‌های پیشین و نیش، از حرف زدن طبیعی جلوگیری خواهد کرد، درحالی‌که افتادن دندان‌های آسیاب باعث پدید آمدن اختلال در جویدن غذا می‌گردد. البته اگر سقوط دندان‌ها قبل از ظهور دندان‌های دائمی باشد، مشکلی نخواهد بود و دندان‌های دائمی، به‌طور طبیعی ظاهر می‌شوند. اما اگر دندان‌های دائمی سقوط کرده باشند، دندان جدیدی رشد نخواهد کرد. به رنگ دندان‌ها نیز باید توجه کرد. اگر رنگ آن‌ها به زردی یا سیاهی درآمده باشد، چنانچه دندان‌ها شیری باشند، اهمیتی نداشته، پس از افتادن، دندان‌های طبیعی رشد خواهند کرد. اما اگر دندان‌ها دائمی باشند، این وضعیت باعث بروز وضعیت ناخوشایندی خواهد شد. لثه‌ها نیز باید معاینه شوند. باید ببینید که آیا لثه‌ها دچار زخم، التهاب و خونریزی یا سستی هستند یا خیر؟ به بوی دهان هم باید توجه کرد. اگر دهان بیمار بدبو باشد، علت آن می‌تواند عفونت لثه، پوسیدگی دندان یا اختلالات دستگاه گوارش به‌ویژه معده باشد.

دندانپزشکی از نظر دانشمندان
ابو علی سینا

 

دندانپزشکی از نظر دانشمندان بزرگ ایران

3-کلیاتی از اظهارات ابن‌سینا درباره دندانپزشکی و بهداشت دهان و دندان  

ابن‌سینا در کتاب قانون، بخش‌های مستقلی را به تشریح دهان، زبان، حس چشایی، بهداشت و بیماری‌های دندان‌ها، بیماری‌های لب‌ها و لثه‌ها و موارد متفرقه مرتبط با آن‌ها اختصاص داده است. چند نمونه از اظهارات وی عبارت‌اند از:

الف – در ارتباط با بهداشت دندان‌ها: از زیاده‌روی در مصرف شیر، ماهی نمک سود، حلواها و میوه‌هایی همچون انجیر خودداری کنید. اشیاء سفت‌وسخت را با دندان‌ها نشکنید. غذاهای بسیار سرد و گرم را بلافاصله بعد از هم، مصرف نکنید. از زیاده‌روی در مسواک زدن دندان‌ها و خلال کردن میان دندان‌ها به‌گونه‌ای که به لثه‌ها آسیب برسد، خودداری کرده، از ایجاد استفراغ‌های مکرر پرهیز نمایید

ب – برخی از علل درد دندان: آسیب رسیدن به بافت دندان یا عصبی که به ریشه دندان می‌رسد، آسیب دیدن لثه‌ها که ممکن است به‌صورت التهاب، عفونت یا سست شدن باشد، بیماری‌های معده، بیماری‌های عمومی مانند ابتلا به تب‌های شدید

ج – اصول معاینه بیماری که از درد دندان شکایت دارد: باید با دقت بررسی کنید که آیا با فشار آوردن بر دندان، درد در لثه حس می‌شود؟ آیا لثه دچار التهاب است؟ اگر لثه دچار التهاب نبود، آیا عصبی که به دندان رسیده، آسیب‌دیده است؟

د – برخی از اقدامات درمانی برای مبتلایان به درد دندان: اگر عامل درد دندان، آسیب‌دیدگی لثه باشد، به کشیدن دندان نیاز نیست و باید به درمان لثه پرداخت، اما چنانچه خود بافت دندان آسیب‌دیده باشد، کشیدن دندان می‌تواند درمان مناسبی باشد. البته اگر آسیب به عصب دندان رسیده باشد، کشیدن دندان می‌تواند درد را آرام کند ولی گاهی هم درد آرام نمی‌شود. لازم به یادآوری است که ابن‌سینا برای کشیدن دندان،شیوه‌ها، اندیکاسیونها و کنتراندیکاسیونهای متعددی را بیان کرده است

هـ – موارد متفرقه جالب‌توجه: لب‌ها علاوه بر پوشاندن دندان‌ها و جلوگیری از سرازیرشدن بزاق به بیرون، در سخن گفتن و زیبایی نیز نقش مهمی بر عهده‌دارند. برخی از بیماری‌های لثه عبارت‌اند از: خونریزی، ترک خوردن، زخم شدن، سست شدن و تحلیل رفتن. – برخی از بیماری‌های دندان عبارت‌اند از: تغییر رنگ، لق شدن، پوسیدگی، شکستن و از بین رفتن مینای دندان.

4-  کلیاتی از شرح ابن نفیس بر اظهارات ابن‌سینا درباره دندانپزشکی 

ابن نفیس در شرحی که بر کتاب قانون نگاشته، پس از بازگو کردن اظهارات ابن‌سینا، توضیحاتی آورده که جالب‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

الف – مهم‌ترین فواید و اهمیت دندان‌ها : 1 – خرد کردن تکه‌های غذا به کوچک‌ترین قطعات برای تسهیل هضم آن‌ها در معده. 2 – جلوگیری از جریان بزاق به‌سوی بیرون دهان هنگام تکلم. 3 – کمک به سخن گفتن طبیعی و خوشایند، زیرا در صورت افتادن دندان‌ها، تکلم دچار اشکال می‌شود. 4 – زیبا نمودن چهره هنگام خندیدن 5 – استفاده از آن‌ها برای گاز گرفتن به‌عنوان یک سلاح یا وسیله دفاع از خود در هنگام نیاز.

 برخی از خصوصیات جالب‌توجه دندان‌های انسان:

1 – در اکثریت قریب به‌اتفاق موارد، دندان‌ها بعد از تولد ظاهر می‌شوند. در برخی از موارد استثنائی، ممکن است یک کودک با دو یا سه دندان متولد شود. 2 – دندان‌هایی که در ابتدا ظاهر می‌شوند، به‌طور طبیعی می‌افتند و جای آن‌ها مجدداً دندان‌هایی(دائمی) ظاهر می‌شوند. 3 – دندان‌ها از بافت و ساختار ویژه‌ای ساخته‌شده‌اند که هیچ اندام دیگری این بافت و ساختار را ندارد. 4 – دندان‌ها علیرغم سختی و استحکام بسیار زیاد، دارای نیروی حسی هستند که هم درد را حس می‌کنند و هم می‌توان آن‌ها را بی‌حس کرد. 5 – علیرغم درشت و ستبر بودن، از همه طرف آشکار و برهنه هستند. 6 – در طول زندگی، همواره قابلیت رشد دارند و به همین دلیل بخشی از دندانی که در کنار دندان کشیده شده است، رشد می‌کند. 7 – در دوره سالمندی، اندکی تحلیل می‌روند اما ازنظر نیروی حسی، حساس‌تر می‌شوند. علت این است که با افزایش سن، فرسایش آن‌ها بیشتر شده، رشد آن‌ها نسبت به گذشته کمتر خواهد شد. از سوی دیگر بافت گوشتی که ریشه دندان‌ها را می‌پوشاند، با افزایش سن، نازک‌تر می‌شود بنابراین حساسیت آن‌ها بیشتر خواهد شد. 8 – اگرچه ریشه هر دندان، درون حفره استخوانی آرواره به‌صورت یک مفصل جای گرفته، اما همین حالت مفصلی، بسیار محکم و ثابت است و چنین پدیده مفصلی محکم و استواری در جای دیگری مشاهده نمی‌شود. در همین رابطه باید دانست که باوجوداین مفصل محکم و ثابت، گاهی دندان لق می‌شود، این پدیده در اندام‌های دیگر، دیده نمی‌شود.

ج – دندانپزشکی از نظر دانشمندان: نکاتی درباره دندان‌های جانوران دیگر: برخی از جانوران از همه فوایدی که برای دندان‌های انسان ذکر گردید به‌جز تکلم بهره‌مند هستند.، برای برخی از جانوران  همچون درندگان دندان‌ها به‌عنوان سلاح برای حمله به شکار، بیش از هر چیز دیگری اهمیت دارد. برخی از جانوران همچون پرندگان و برخی از آبزیان- و جانوران غیرگوشتخوار اصولاً دندان ندارند، برخی دیگر از جانوران داری یک یا دو دندان هستند. مثلاً فیل دارای دو دندان است که هم به‌عنوان سلاح از آن‌ها استفاده می‌کند و هم برای کمک به جفت‌گیری با فیل ماده. کرگدن هم دارای یک‌دندان است که عمدتاً از آن به‌عنوان سلاح استفاده می‌کند. در برخی از جانوران هم تعداد دندان‌ها در دو جنس نر و ماده متفاوت است. به‌عنوان‌مثال: افعی ماده به دلیل اینکه نیروی جسمی ضعیف‌تری در مقایسه با جنس نر دارد، دارای چهار دندان نیش است درحالی‌که مار نر دو دندان نیش دارد. از سوی دیگر دندان‌های شتر ماده از دندان‌های شتر نر ضعیف‌ترند. به‌جز موارد یادشده، در جانورانی مانند گوسفند و گاو که گوشت‌خوار نیستند اما دندان دارند، دندان‌های پیشین کنارهم، بهم چسبیده و دارای سطح پهن می‌باشند تا هرچه بهتر بتوانند گیاهان را از زمین جدا کرده، بخورند. این جانوران، دارای دندان‌های نیش نیستند زیرا از جانوران درنده که دندان‌های نیش را برای کشتن شکار خود لازم دارند، بشمار نمی‌آیند.

اهمیت دادن به بهداشت دهان و دندان، از ارکان اصلی طب قدیم بوده است. اگر مطالب فوق را که از سه متن اصیل و معتبر طب قدیم نقل‌شده‌اند، به‌دقت و بادید تخصصی موردتوجه قرار دهیم، به‌آسانی بر ما آشکار خواهد شد که آن مطالب، قابل‌مقایسه و تطبیق با جدیدترین متون و درس‌نامه‌های دندانپزشکی می‌باشند. به‌عنوان‌مثال: الف- تشریح دندان‌ها، تعداد آن‌ها در هنگام تولد و پس از بلوغ، همچنین اشاره به عصب دندان‌ها که در متون طب قدیم آمده، مورد تایید متون نوین دندانپزشکی نیز هست . ب- نقش دندان‌های ثنایا در خرد کردن قطعات غذا و تشبیه آن‌ها به چاقو، همچنین نام‌گذاری دندان‌های نیش به «دندان سگی» که در متون طب قدیم – به‌ویژه در کتاب علی بن عباس آمده، در متون جدید نیز به همین صورت مورداشاره قرارگرفته‌اند  ج- اهمیت دندان‌ها در پدید آوردن حالت زیبای چهره هنگام خندیدن که علی بن عباس به آن اشاره‌کرده، در منابع نوین دندانپزشکی نیز موردتوجه می‌باشند   د- اظهارات رازی و علی بن عباس در مورد «قابلیت رشد دندان‌ها در طول عمر»، در منابع نوین دندانپزشکی نیز تحت  عنوان {Continuous tooth eruption}مطرح‌شده‌اند  هـ- تاثیر افزایش سن در تحلیل رفتن لثه‌ها و دندان‌ها که رازی و علی بن عباس به آن اشاره‌کرده‌اند، منطبق بادانش نوین دندانپزشکی است. و علل بوی بددهان  ازجمله علل گوارشی آن‌که در کتاب‌های رازی، علی بن عباس و ابن‌سینا مطرح‌شده‌اند، در منابع جدید دندانپزشکی نیز مورداشاره قرارگرفته‌اند. از بررسی پژوهشی متون اصیل و معتبر طب قدیم نتایج ارزشمند و متعددی به دست می‌آید که بسیاری از آن‌ها در حال حاضر قابل‌استفاده و دارای کاربردهای آموزشی، پژوهشی و درمانی می‌باشند. دقت در مطالب مندرج در این مقاله، بیانگر این حقیقت است که طب جدید، ادامه طب قدیم بوده، شکاف بین آن‌ها، توسط افراد ناآگاه و غافل پدید آمده است. به نظر می‌رسد اگر مطالب همین مقاله به‌عنوان تاریخچه دندانپزشکی در متون ودرسنامه های نوین، چاپ و منتشر شوند، شروع مناسبی برای یک حرکت جدید جهت بازشناسی میراث غنی ایران کهن خواهد بود و دست آورده ای گرانبها به مجامع علمی و دانشگاهی داخل و خارج ارائه خواهد کرد.

 

منبع: مجله دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی دندانپزشکی از نظر دانشمندان

دیدگاهتان را بنویسید

سه × 3 =

بستن منو
logo-samandehi